دومین جنگ طولانی قرن بیستم، 22 سپتامبر 1980 با حمله نیروهای عراقی به رهبری صدام حسین به ایران آغاز شد. هشت سال بعد، این جنگ با قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت که آیتالله خمینی، رهبر وقت ایران، پذیرش آن را به "نوشیدن جام زهر" تعبیر کرد، به پایان رسید. در ایران به این جنگ که بیش از ۲۰۰ هزار ایرانی در جریان آن کشته شد، "جنگ تحمیلی" یا "دفاع مقدس" میگویند.
"دفاع مقدس" در سالهای جنگ و پس از آن، به اصطلاحی رسمی و حکومتی تبدیل شد که به تعریف و ترسیم جنگ و آثار فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی آن بر جامعه ایران پرداخت و ژانر "دفاع مقدس" را وارد سینما و ادبیات کرد.
در کنار آثار هنری "دفاع مقدس" – اغلب با رویکرد ایدئولوژیک، مذهبی و تبلیغاتی در تقدیس جنگ و قهرمانسازی-، آثار دیگری نیز از سوی هنرمندان جریان غیررسمی، درباره جنگ و علیه آن تولید شد؛ آثاری که جنگ را به مثابه پدیدهای تلخ و ویرانگر در جبههها، شهر و جامعه ترسیم میکرد. برخی از این آثار هرچند در ایران به ماندگارترین آثار هنری تبدیل شدند، اما به دلیل روایتهای متفاوت و عبور از خط قرمزهای "دفاع مقس"، در مرحله دریافت مجوز، تولید و انتشار از حمایت جریان رسمی بی نصیب ماندند.
حالا و با گذشت نزدیک به ۳۰ سال از پایان این جنگ، به نظر میرسد بازنمایی آن در ادبیات و سینمای ایران، همچنان موضوعی حساس و چالشبرانگیز است. علی خامنهای، رهبر ایران، ماه گذشته در دیدار با عدهای از رزمندگان جنگ ایران و عراق، با تاکید بر لزوم زنده نگهداشتن "ارزشهای دفاع مقدس" گفت: "کسانی که شعر و فیلم ضدجنگ میسازند، مثل کسانی هستند که نفت یک کشور را استخراج کنند و در دریا بریزند."
AL-MONITOR All-Access gives you unlimited access to all our journalism, the full Daily Briefing, exclusive interviews, premium newsletters, and live events — for less than $2/week.
