در حالی که روز ۱۵ جولای در تهران به پایان خود نزدیک میشد، محمد جواد ظریف، وزیر امور خارجه ایران، در حال گفتوگوی تلفنی با همتای ترک خود مولود چاووشاوغلو بود که دولتش زیر تهدید سقوط توسط یک کودتای نظامی قرار داشت. در همین حال علی شمخانی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، روی خط دیگری با مقامهای امنیتی در آنکارا گفتوگو میکرد. به همین صورت، قاسم سلیمانی، فرمانده نیروی قدس، شاخهٔ برونمرزی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، مشغول پیگیری و مطالعهٔ سناریوهای محتمل بود.
یک مقام ایرانی به شرط محرمانهماندن نامش به المانیتور گفت: «بر کسی پوشیده نیست که ظریف، شمخانی و سلیمانی دستورهای رسیده از بالا را اجرا میکنند. کل نظام بسیار نگران بود. ترکیه کشور همسایهٔ ماست. [رجب طیب] اردوغان و دولت او شرکای قدرتمند ایران هستند. ملتهای ما پیوندهای برادرانهٔ عمیقی دارند. بنابراین، کمترین کاری که ما میتوانیم در چنین شرایط حساس انجام دهیم، پیشنهاد هرگونه کمکی است که مورد نیاز آنها باشد».
در نخستین ساعاتی که تلاش برای اجرای کودتا در ۱۵ جولای آغاز شد، شورای عالی امنیت ملی ایران برای بررسی تحولات ترکیه تشکیل جلسه داد. پس از آن نشست که به ریاست حسن روحانی برگزار شد، شمخانی به طور علنی کودتا را محکوم کرد و به رسانهها گفت: «ما از دولت قانونی ترکیه حمایت میکنیم و با هر نوع کودتا، چه داخلی و چه با پشتیبانی طرفهای خارجی، مخالف هستیم». شمخانی ادامه داد: «آنچه روند تحولات را در این کشور غالب خواهد کرد میزان حضور و مشارکت مردم، و نوع نگاه جریانات و احزاب سیاسی به این تحولات است... که علیه کودتا موضع گرفتند». او همچنین دربارهٔ موضع ایران، گفت: «البته این مختص ترکیه هم نیست. علت حضور ما در سوریه نیز همین است که همواره در نوع مقایسه منطقهای که نسبت به کشورهای دیگر داریم رأی مردم را بر نوع حکومتهای قبیلهای، عشیرهای و موروثی ترجیح دادهایم و این مردمسالاری است».
یک مقام دیگر ایرانی به شرط محرمانهماندن نامش به المانیتور گفت: «کودتا در ترکیه چیزی نیست که ایران بتواند تحمل کند. این درست است که اختلافاتی بر سر سوریه و گاه عراق داریم. با این وجود، حقیقت آن است که مشکلی مستقیماً میان ایران و ترکیه وجود ندارد؛ برعکس، روابط [دو جانبه] همیشه در حال بهبود هستند. مضاف بر این، ایران مخالف هرگونه اعمال زور برای ایجاد تغییرات است، بهویژه زمانی که دولت به طور دموکراتیک انتخاب شده باشد». این سیاستمدار ایرانی افزود: «مهمترین چیز این است که چنین تجربهای [تلاش برای کودتا] ممکن است فرصتی در اختیار آقای اردوغان بگذارد تا شرایط کشور همسایهاش سوریه را درک کند».
در واقع، مقامهای متعددی در ایران، از جمله علیاکبر ولایتی، -مشاور رهبر ایران آیتالله علی خامنهای در امور بینالملل- مسئلهٔ سوریه را نیز به محکومیت کودتای ترکیه پیوند زدند. ولایتی، وزیر امور خارجهٔ اسبق، در کنار محکومکردن کودتا، ابراز امیدواری کرد که «روزی برسد که دولت ترکیه هم به نظرات مردم سوریه و آرای مردم سوریه احترام بگذارد و تعیین حکومت در سوریه را به مردم این کشور واگذار کند». این یک پیام روشن از جانب ایران به ترکیه در مورد سوریه و آیندهٔ منازعات در منطقه بود. در پنج سال گذشته، مقامهای ایرانی بارها گفتهاند که تلاش میکنند تا ترکها را در مورد سوریه به موضع خود نزدیک کنند و با اینکه در این کار موفق نبودهاند، از تلاش چشمپوشی نکردند.
AL-MONITOR All-Access gives you unlimited access to all our journalism, the full Daily Briefing, exclusive interviews, premium newsletters, and live events — for less than $2/week.
